initiatives

Proeftuin Rijkshemelvaartdienst – een duurzaam innovatief –

Januari 2018

© Vereniging Rijkshemelvaartdienst
Oude Haagse weg 58
1066 BW Amsterdam info@rijkshemelvaartdienst.com

Timo Bosman
Atten Van Der Vlugt Bonnie Boogerd Robin van de Schelde Pieter W Postma Danielle Schilling

Inleiding

Rijkshemelvaartdienst (RHVD) aan de Oude Haagseweg is een vereniging die zich bezig houdt met vrijheid voor leven, kunst en cultuur. Sinds 1989 hebben zij dit met muziek, performances, shows en exposities laten zien tijdens verassende festivals. De sfeer tijdens deze festivals, andere evenementen, maar ook de dagelijkse woon- en werk situatie zetten een sfeer neer die bezoekers als bijzonder ervaren en een inspiratie voor andere plekken vormen.

De Rijkshemelvaartdienst discussieert al jaren over de huidige positie die de ontwikkeling van het terrein en haar activiteiten in de weg staat. Binnen de huidige stedelijke ontwikkelingen doet zich nu de kans voor om de opgedane kennis en ervaring in te zetten en verschillende plannen een duurzaam karakter te geven.

Door de diversiteit van sociaal en culturele activiteiten en diensten die worden georganiseerd en aangeboden, voorziet de RHVD reeds jaren in een behoefte die een wereld stad als Amsterdam maakt. Deze rol in het verleden, heden en toekomst sluiten goed aan bij een beweging naar een nieuwe culturele groene zone voor de stad. Een meer organische, duurzame en inclusievere benadering van stedelijke ontwikkeling is een antwoord op grote maatschappelijke uitdagingen als gezonde verstedelijking; energie en klimaat. Duurzaamheid, natuur en cultuur wil de vereniging (blijven) verbinden op een wijze waarin diversiteit en experiment voorop staan. Het verbinden van verschillende leefgebieden op een open manier, draagt bij aan de leefbaarheid en laagdrempeligheid van een gebied. De RHVD wil haar praktische invulling blijven uitdragen maar ook verder ontwikkelen. Deze praktische bijdrage kunnen wij leveren door als proeftuin te fungeren waar nieuwe benaderingen op het gebied van natuur en cultuur op kleinschalige manier kunnen worden neergezet. Het proeftuin idee past heel goed bij de vereniging. Het authentieke karakter waar de Rijkshemelvaart zo om geroemd wordt is namelijk sterk bepaald door het experimentele karakter waar mensen zelf vorm en sfeer bepalend zijn. Deze eigenschappen wil de vereniging daarom meenemen in een groter plan van het gebied waarin zij zich ontwikkeld.

Bij de ontwikkeling van een proeftuin benoemen we het gebied vooralsnog in drie componenten:

a) terrein Rijkshemelvaartdienst;
b) het Kenniscentrum (of Publiekscentrum/Bezoekerscentrum) en c) het groen/blauwe landschap.

Deze drie gebieden zullen we hier nader toelichten, waarbij water een belangrijk element vormt als verbindende factor. Water verbind niet alleen heden en verleden in de cultuurhistorische waarde van het terrein, maar ook de Noord en Zuid kant van het Nieuwe Meer en een toekomstig groter groen gebied voor de stad.

Terrein Rijkshemelvaartdienst

De gemeenschap tot op heden

In 1989 werd een deel van het terrein van Rijksluchtvaartdienst in gebruik genomen door een groep kunstenaars en gelijk gestemde. Na de uitspraak van de rechter tegen sloop op Hemelvaartsdag richtte zij de ‘Vereniging Rijkshemelvaartdienst” op. De vereniging stelde zich als doel het promoten van vrijheid voor leven, kunst en cultuur. Nu draait de RHVD als een woonwerkgemeenschap in zelfbeheer.

Het terrein biedt dagelijks plek voor kunst en cultuur door het faciliteren van een vegetarisch restaurant met podium en ruimte voor exposities, een dansstudio –waar ook yogalessen worden gehouden- een geluidsstudio, verschillende ateliers en andere werkplaatsen – waaronder een gastatelier, een ruil hoek, een sauna en een speelterrein voor de tweede generatie. Voor hen biedt de kleinschaligheid, het groene karakter en de ruimte speelse mogelijkheden om vrijelijk te kunnen bewegen en te ontdekken.

Ook voor volwassenen biedt de openheid en speelsheid van dit terrein mogelijkheden om op creatieve manier om te gaan met verschillende manieren van leven. Het meest zichtbare hiervan is hoe iedereen zijn eigen woon en werk ruimte fysiek vormgeeft. Het hergebruik van materialen zie je overal op het terrein terug. De vereniging wil vanuit recycling nog meer richting een circulaire economie bewegen. Dergelijke circulaire economie biedt ruimte om ideeën over duurzaamheid een praktische en dagelijkse invulling te geven. Andere ideeën van bewoners en gebruikers van het terrein zie je terug in de diverse creatieve beroepen die men uitoefent en die tot uiting komen in de festivals, open dagen en andere evenementen die worden georganiseerd.

Naast culturele en creatieve bezigheden heeft de vereniging de afgelopen jaren veel aan onderhoud van de gebouwen gedaan om verpaupering tegen te gaan. Zo zijn de daken van beide gebouwen geheel vernieuwd. De gebouwen en hun cultuurhistorische waarde zijn zodoende bewaard gebleven.

De gebouwen op en rondom het terrein zijn deel van de Stelling van Amsterdam; De gebouwen hier diende als drinkwatervoorziening, met onder andere een pompgebouw en ontijzerings installatie. Hoewel de drinkwatervoorziening al gauw niet meer bruikbaar werd, blijft water ook vandaag de dag een essentiële levensbehoefte en een belangrijk veld voor onderzoek. De functie van het oude Stelling complex geeft een historisch perspectief op dat gebied en kan de verbinding leggen naar het heden en de toekomst.

Proeftuin en toekomst

De Rijkshemelvaartdienst kan met haar eigenzinnige en experimentele karakter op laagdrempelige en karaktervolle manier de praktijk van een duurzame woon en werkomgeving laten zien aan een groter publiek. Het karakter wordt vormgegeven door natuur, kleinschaligheid, sociale cohesie en de culturele diversiteit van de gebruikers. Het experimentele karakter van de RHVD is een belangrijke voorwaarde om de projecten van het kenniscentrum een gezicht en praktische toepassing te geven .

In combinatie met de authentieke signatuur trekt dat mensen aan en vergroot zodanig bewustwording en kennismaking met de proeftuin bij een groter publiek.

Het hele terrein zal nog steeds fungeren als een Multidisciplinaire woon-werk gemeenschap waar kleinschalige en creatieve bedrijvigheid hun plaats vinden.

Toegankelijkheid en zichtbaarheid van het werk van verschillende gebruikers zal verbeterd worden. Bijvoorbeeld door gebruikers op en buiten het terrein in de gelegenheid te stellen om workshops te geven in zijn of haar vakgebied. Communicatie naar publiek over activiteiten op het terrein zal ook verbeterd moeten worden.

De vereniging wil haar artist in residence programma actiever gaan uitdragen en vormgeven met uitnodigingen aan kunstenaars die zich vooral bezighouden met de menselijke interactie met de natuur.

Onze huidige horeca en expositieruimte , Kitchen of hArt, zal langs een fiets/wandel route gesitueerd worden waardoor het terrein en dit bijzondere rustpunt beter toegankelijk worden voor publiek. Het huiskamergevoel dat we hier al jaren kennen, zou dit geheel moeten omkleden, om zo de sfeer en het intieme karakter te waarborgen.

Kitchen of hArt zou de schakel vormen met het publiek. Het is de plek van waar uit verschillende activiteiten beginnen of een tussenstop vormen. Of het nu gaat om running-trails door het groot Amsterdamse bos, een mobiele sauna die op verzoek naar het meer gereden kan worden of om een groep kinderen die in het speel bos en moeras een fantastische middag heeft.

Een deel van het voormalige waterzuiveringsgebouw zou als een dwarsdoorsnede de originele functie van waterzuivering inzichtelijk kunnen maken.

Wij zien de twee torens op het terrein als transformaties tot woudreuzen aan het Nieuwe Meer. Een toegang poort en landmark van de noordelijke ingang tot het groot Amsterdams Bos. De woudreuzen worden zo een medium voor een verticaal landschap. Het toevoegen van verticale tuinen en pluktuinen aan andere gebouwen op het terrein is een wens en zullen samen met de monumentale woudreuzen een thuis bieden aan talloze vogels en insekten, en tevens een bijdrage leveren aan het verbeteren van de luchtkwaliteit

.

Een punt voor verbetering zal de verduurzaming van het terrein zijn. Ideeen hiervoor zijn al in de maak zoals:
Een Koploper positie verwerven in samenwerking met externe experts zoals NEWNRG. We denken dan bijvoorbeeld aan een experiment voor een bovengronds warmtenet dat inzicht geeft over de werking van dat net.

Er zijn op het terrein een aantal plekken waar mensen in tiny houses wonen en werken. Wij willen ook deze tiny houses betrekken in het proeftuin concept . Deze plekken zouden omgevormd kunnen worden tot experimentele zelfvoorzienende plekken.

Met behulp van percolatie velden en anderen in de directe omgeving kan een kleinschalige waterzuivering voor de RHVD gerealiseerd worden, om zo een bijdrage te leveren aan de zuivering van het oppervlaktewater in de riekerpolder.

Het Kenniscentrum (publiekscentrum)

Het kenniscentrum wordt het hart van het gebied, met als vertrekpunt ‘leven in de groene stad’. Dit zou een laagdrempelig initiatief moeten zijn waar een groot publiek kennis kan maken met ontwikkelingen op het gebied van duurzaam wonen en werken en alles wat daar bij hoort. Dit zou niet perse insteken op wat er op dit moment aan technologie beschikbaar is maar vooral op toekomst concepten en experimenten . Wij stellen ons een plek voor waar mensen kunnen meedenken over de verbetering van hun stad in de zin van natuur/cultuur en recreatie op een duurzame manier.
Het gebouw zal moeten reflecteren waar het centrum voor staat. Dit kan door te kiezen voor in ieder geval een ecologische architectuur.

We willen refereren aan de visie op architectuur van Zaha Hadid Architects, deze gaat uit van ontwikkeling op het snijvlak van architectuur, stadsleven, landschap en geologie. De natuurlijke topografie gaat hierbij samen met de aanwezige infrastructuur. De uitdagingen die dat oplevert moeten leiden tot vooruitgang in denken over stedelijk landschap en oplossingen d.m.v. nieuwe technieken.

Architectuur die d.m.v. visionaire ruimtelijke concepten en gedefinieerd door geavanceerd design, materiaalgebruik en constructie processen ons denken over de toekomst veranderd.

Dit kennis centrum zou geplaatst worden vlakbij het nieuwe trein/metrostation in de buurt van de Anderlechtlaan maar al volop in het groene landschap. Voor te stellen is ook dat dit centrum zich over de huidige A4 heen bevind. Als een poort naar de nieuwe stad. Of dat het huidige A4 traject dat het gebied doorkruist ondergronds/of semi ondergronds gaat en de A4 als verhoogd natuurgebied , ecoduct wandel en fiets gebied wordt ontwikkeld rondom het kenniscentrum.

We zouden ons ook een alternatief scenario kunnen voorstellen in het machine gebouw op het huidige terrein van RijksLuchtvaartdienst. In dit scenario is er meer sprake van een aanpassing op de bestaande architectuur. Er is namelijk veel te zeggen voor het hergebruik van gebouwen met het oog op duurzaamheid in plaats van volledige nieuwbouw. In een architectonische aanpassing van gebouwen zou nog steeds het bovengenoemde principe een grote meerwaarde geven voor de toekomst en de voorbeeldfunctie van een dergelijk instituut.

Het kenniscentrum werkt niet alleen met experts van universiteiten zoals TU Eindhoven, TU Delft, Wageningen University & Research, Lectoraat Nieuwe Energie in de Stad- HU, maar ook met externe partijen uit binnen en buitenland die werken aan een toekomstvisie voor groene steden. Denk aan Europe Tomorrow, Except Integrated Sustainability, Superuse Studios, Vereniging Aardehuis, Ecodorp Boekel, Biomimicry NL, Michael Reynolds e.a

In eerste instantie gaat het over het ‘kleine’ gebied Amsterdam en omgeving. Tegelijkertijd gaat dit over het ‘grotere’ gebied van andere Europese steden en wereldsteden van de toekomst.
De kennis op het gebied van innovatie en de voortrekkersrol die Nederland wil hebben zijn cruciaal in het uitdragen van een toekomst visie naar een groter publiek.

Groen Blauw Landschap

Natuur is de voorwaarde en motor voor het faciliteren van leven, cultuur en recreatie . Om het leven in de stad meer kwaliteit te geven is de groen/blauwe omgeving essentieel. Dat is de basis om door te ontwikkelen naar een gezondere leefomgeving.

  • het landschap in dit gebied wordt ingezet als proeftuin voor het kenniscentrum en de innovaties die de toekomst van groene steden gaat bepalen. Deze proeftuinen zijn toegankelijk voor publiek en aantrekkelijk als groen/blauwe ruimte. Het concept van stedelijk gebruik van natuur, lees: veel mensen op klein oppervlak, zal uitgangspunt zijn in de projecten die hier getest worden.
  • Het landschap zal zich dan ook langzaam vormen afhankelijk van wat er nodig is maar met behoud van de kwaliteiten die het gebied van oorsprong heeft.
  • Het landschap moet een groot publiek aanspreken op bewustzijn van de natuurin de stad en het belang van natuur voor de mensheid. Tegelijkertijd moet het een fijne plek zijn om te vertoeven en het leefklimaat van stedelingen en bezoekers verrijken.
  • Dit laatste kan o.a. bereikt worden door cultuur elementen toe te voegen in de publieke ruimte. Kunst en cultuurprojecten nationaal en internationaal aangetrokken kunnen het publieke domein een bijzondere meerwaarde geven. Vooral als deze uitingen zich in ervaringen van de ( groen/blauwe) ruimte voltrekken. . Het uitgangspunt bij de keuze aan cultuur/ kunst projecten is ook de connectie of botsing tussen mens en natuur. Geïnspireerd en beïnvloed door de wringende contrasten die de relatie tussen mens en natuur oplevert. Werk dat poëtisch en met sociale impact de meest complexe issues , de invloed van de mens op zijn omgeving , in de publieke discussie brengt.
  • Het hele gebied zou vooral moeten worden benaderd vanuit de volgende generaties. Kinderen en jongeren zouden extra ruimte moeten krijgen voor vergaren van kennis en ervaringen op het gebied van natuur/cultuur. Dit zou kunnen door educatie projecten maar vooral door natuurlijke speel-plekken waar zij worden uitgedaagd met hoofd, hart en handen.
  • Het Meer zal een speciale plek innemen binnen de recreatieve functies van het gebied. Waar Water onze meest uitdagende kwaliteit is in Nederland, is het voor de mensen in de stad en bezoekers van buitenaf een kans om op een toegankelijke manier te genieten op het water. Tegelijkertijd kan het bewustzijn over watergebruik en omgeving bevorderd worden.
  • Watermanagement/zeespiegelstijging en schoon drinkwater voor iedereen moet een belangrijke poot van het onderzoek en proeftuin gebied uitmaken. De functie van het oude Stelling complex zal daarin een historisch perspectief geven en de verbinding leggen naar het heden en de toekomst.

Uitnodiging
De verschillende concepten zullen binnen afzienbare tijd nog verder uitgewerkt worden.

Wij willen andere betrokkenen in deze ontwikkeling graag uitnodigen om met ons in gesprek te gaan en mee te denken om zo tot een evenwichtig en uitdagend plan te komen voor het gebied en zijn gebruikers.